حسام الدين سالار
علي بن فضل الله سالار حسام الدين منجم ( مشهور به ابن سالار ) منجم و رياضيدان ايراني (زنده در سال 513ه.ق ) بوده است. وي بنا به نوشته سيد جلال الدين طهراني دركتاب گاهنامه «زيج شاهي»كه از تاليفات حسام الدين سالار است در سال513 ه.ق تاليف شده است. بنابراين دوره زندگي او رابايد در حدود ثلث سوم سده پنجم و نيمه اول سده ششم دانست. از وي كتابهاي تبيين مصادره اقليدس في الخطوط المتوازيه ، جامع قوانين علم الهيئه ، رساله در اختصار دعاوي مقاله اول از كتاب اقليدس و كتب نجومي همچون زيج شاهي ، رساله استخراج سمت قبله وطرائق الحكماء باقي مانده است.
رشته : هيات و نجوم
والدين و انساب : نام پدر حسام الدين علي ، مردي به نام سالار بوده است. خواجه نصيرالدين توسي نام حسام الدين سالار را به صورت حسام الدين علي بن فضل الله السالار آورده است. از روي نام سالار كه بيشتر در آذربايجان و كردستان رواج داشته است ( از جمله نام دولت سالاريان در آذربايجان) مي توان حدس زد كه سالار اهل شمال غرب ايران بوده است.
اوضاع اجتماعي و شرايط زندگي : روزگار كودكي حسام الدين بن سالار (ثلث سوم سده پنجم) معاصر با برقراري قدرت سلجوقيان بزرگ ابتدا در خراسان بود كه با تصرف نيشابور توسط طغرل بيك سلجوقي از دست واليان غزنوي صورت پذيرفت . قلمرو طغرل به تدريج گسترش يافت و سراسر ايران را در بر گرفت و در زمان آلپ ارسلان به تثبيت قدرت سلاجقه درايران انجاميد.
تحصيلات رسمي و حرفه اي : حسام الدين سالار علاوه بر تحصيل مقدمات بر علوم مقدماتي از جمله علوم ديني زبان عربي و ادبيات فارسي ، به طور تخصصي در حوزه هيات و هندسه به مطالعه پرداخته و در آن تبحر و اجتهاد دست يافت.
خاطرات و وقايع تحصيل : روزگار تحصيل حسام الدين سالار معاصر با دوران تثبيت و عظمت سلجوقيان در زمان آلپ ارسلان و ملكشاه سلجوقي بود. روزگار كه با تشويق هاي خواجه نظام الملك طوسي مدارس نظاميه به ارتقاي علمي ايران و جهان اسلام ياري مي رساند.
فعاليتهاي ضمن تحصيل : حسام الدين علي بن فضل الله سالار در كنار تحصيل علوم رياضي و نجوم به مطالعه و نقد و شرح آثار يونانيان و دانشمندان مسلمان پيش از خود در آن حوزه هاي پرداخت. و دراين مورد خصوصا به آثار اقليدس توجه خاصي داشت.
استادان و مربيان : گر چه حسام الدين علي بن فضل الله سالار نامي از استادان خود ذكر نكرده است ، اما در كتاب جامع القوانين علم الهيئه از دانشمندان پيش از خود كه آثارشان را مورد استفاده قرار داده بود چنين ياد كرده است . منالاوس، بطليموس ، نيريزي، ثابت بن قره، سليمان بن عصمت، ابن بغدادي، سجزي ، بوزجاني، خجندي . ابونصر عراق، ابوريحان بيروني و كوشيار گيلي.
هم دوره اي ها و همکاران : حكيم عمر خيام نيشابوري، همزمان يا اندكي پيش از حسام الدين سالار به تحصيل علوم مشغول بوده است.
وقايع ميانسالي : حسام الدين سالار در 513ه.ق «زيج شاهي» را تاليف كرد . از نام اين جدول نجومي بر مي آيد كه به شاهي تقديم شده است. و بعيد نيست كه منظور از آن همان ملكشاه سلجوقي باشد. وي پس از آن شاهد نبردهاي غزنويان هند از جمله بهرامشاه غزنوي با جانشينان ملكشاه از جمله سلطان سنجر از يك سو و نبردهاي غوريان با اين هر دو دولت در اواسط قرن ششم نيز بود.
زمان و علت فوت : منابع تاريخي، سال دقيق را درباره تاريخ در گذشت حسام الدين سالار ذكر نكرده اند اما مي توان حدس زد كه اگر به مرگ طبيعي در گذشته باشد، اواسط قرن ششم وفات يافته است.
مشاغل و سمتهاي مورد تصدي : در نوشته هاي مربوط به قرن ششم و پس از آن ذكري از تصدي احتمالي مناصبي توسط حسام الدين سالار نيامده است. اما با توجه به اينكه وي زيجي تحت عنوان زيج شاهي تدوين نموده بود، احتمالا به عنوان منجم در دربار سلجوقي ، غزنوي يا غوريان حضور داشته است .
فعاليتهاي آموزشي : در منابع ذكري از فعاليتهاي آموزشي حسام الدين سالار نيامده است. اما نگارش آثار مهمي چون زيج شاهي كه مورد استفاده محمد بن علي خواجه شمس المنجم و ابكنوي قرار مي گرفت، بعلاوه ديگر آثار رياضي ابن سالار ، خدمتي به دانشمندان رياضي دان و منجم پس از او به شمار مي آيد.
ساير فعاليتها و برنامه هاي روزمره : رصد ستارگان جهت تنظيم زيج شاهي، مطالعه كتب دانشمندان گذشته به ويژه يونانيان چون اقليدس از امور مورد علاقه حسام الدين سالار بوده است.
شاگردان : در منابع نامي از شاگردان حسام الدين سالار نيامده است اما محمد بن علي خواجه شمس المنجم و ابكنوي در نگارش« زيج محقق سلطاني» خود از زيج شاهي حسام الدين بن سالار استفاده كرده و از او به نيكي ياد كرده است.
همفکران فرد : حسام الدين سالار از نظرتوجه به جهت قبله و نگارش زيج جهت به كارگيري در اوقات شرعي و مصارف دولتي با منجم مشهور معاصر خود حكيم عمر خيام نيشابوري تشاب داشته است.
آرا و گرايشهاي خاص : خواجه نصير الدين توسي در كتاب كشف القناع عن اسرار شكل القطاع حسام الدين سالار رابه زبر دستي در علم هيات (نجوم) ياد كرده است و در جاي ديگر راجع به كتاب او درباره شكل قطاع يعني كتاب جامع القوانين علم الهيئه نوشته است كه دراين باب كلامي نيكوتر از كلام وي نيافته است . بنابراين او را منجم و هندسه دان ماهري دانست .
چگونگي عرضه آثار : حسام الدين سالار زيجي تدوين كرد كه بنا به گفته شمس المنجم و ابكنوي (محمد بن علي خواجه المنجم و ابكنوي ) در كتاب زيج محقق سلطاني آمده است.
منبع: بنیاد ایران شناسی
