عصارخانه ديروز؛ موزه امروزعصار در لغت به معني روغنگير و كسي است كه از دانههايي مانند كرچك، كنجد و .. روغن ميگيرد
در كوي جمالهي اصفهان چسبيده به حمام شيخ بهايي، عصارخانهاي قرار گرفته است كه تا 10سال پيش سنگ آسياب آن ميگشت و روغن دانهها زير فشار سنگ گرفته ميشد؛ اما از حدود 10سال پيش بهدليل نبود كارگر و با وجود درآمدزا بودن كار عصاري، آخرين عصارخانهي فعال در اصفهان كه بهدليل قدمت، بناي آن در سال 1349 به شمارهي 905 در فهرست آثار ملي ايران ثبت شده است، از كار افتاد و عصاري و عصارخانه نيز به جرگهي مشاغل سنتي منسوخشده اصفهان پيوست.
به گزارش خبرنگار بخش ميراث فرهنگي خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا) در اصفهان، عصارخانهي «در حمام شيخ» و عصارخانهي «شاهي» دو عصارخانهي باقيمانده از هفت عصارخانهاي هستند كه زماني در اصفهان فعال بودند و محصولات آنها نهتنها به مناطق مختلف اصفهان، بلكه براي استفاده در صنعت صابونسازي و رنگسازي به ديگر نقاط ايران فرستاده ميشدند.
مالك عصارخانهي حمام شيخ دربارهي قدمت آن به خبرنگار ايسنا گفت: بناي عصارخانه 300سال قدمت دارد و حدود 150سال است كه خاندان ربيعي بهصورت موروثي و نسل در نسل به كار عصاري در اين عصارخانه مشغولاند.
حسن ربيعي ادامه داد: چه حيف كه ديگر بهدليل سختي كار و كهولت سن، قادر به انجام كار نيستم و با وجود صرفهي اقتصادي كه عصارخانه داشت و دارد، كار را از حدود 10سال پيش بهطور دائم تعطيل كردهام. با تعطيلي عصارخانهي حمام شيخ، آخرين عصارخانهي فعال اصفهان از كار افتاد و كار عصاري براي هميشه در اصفهان به تاريخ پيوست.
حدود دوسال پيش، مالك اين عصارخانه با همكاري سازمان ميراث فرهنگي استان اصفهان عصارخانه را دوباره بازگشايي كرد؛ اما اينبار بهعنوان موزهاي كه روزانه پذيراي گردشگران داخلي و خارجي است كه به اصفهان سفر ميكنند و در كوچهپسكوچههاي آن بهدنبال خط و نشاني از دوران گذشته ميگردند.
از آنجا كه هر موزهاي به راهنما نياز دارد تا دربارهي اشياي آن، به مخاطب اطلاعات بدهد، در موزهي عصارخانهي حمام شيخ نيز علي ياري كه حدود 20سال بهعنوان كارگر عصارخانه در آن كار ميكرده است، با تبديل شدن عصارخانه به موزه، بهعنوان راهنما گردشگران را در بازديد از موزه همراهي ميكند و نحوهي كار عصارخانه را براي آنها توضيح ميدهد.
خبرنگار ايسنا با علي ياري همقدم شد و گشتي در موزهي عصارخانه زد. ياري گفت: در عصارخانهي حمام شيخ پنج نفر كارگر و چهار شتر كار ميكردند و روزانه 200 كيلوگرم روغن از دانههاي روغني گرفته ميشد.
براي ورود به فضاي كارخانهيي عصارخانه بايد از راهرويي تنگ با چند پله عبور كرد. در پايين پله، فضايي كوچك قرار دارد كه يك گنبد زيباي آجري بر فراز آن است. بعد از چند دقيقه كه چشم به تاريكي عادت كرد، نخستين چيزي كه جلب توجه ميكند، روزنهي نوري است كه از راهروي كوچك وارد ميشود. پشت ورودي فضاي نسبتا بزرگي وجود دارد كه بدون سقف است و چاه آبي در آن قرار دارد.
ياري توضيح داد كه از اين فضا براي نگهداري شترها استفاده ميشد و از چاه آب براي سيراب كردن حيوانها بهره ميبردند. چاه آب ديگري در قسمت شرقي عصارخانه قرار دارد كه از آب آن براي تهيهي خمير استفاده ميكردند. اكنون هر دو چاه آب خشك شدهاند.
وي ادامه داد: شترها از طريق راهرو به فضاي اصلي عصارخانه وارد ميشدند و با چرخاندن سنگ آسياب، دانههاي روغني را كه زير سنگ قرار داشتند، آسياب ميكردند. بعد از آسياب، آب را به آرد بهدست آمده اضافه ميكردند تا مادهاي خميرشكل حاصل شود. خمير آماده را در ظرفهاي حصيري ميريختند و در چاه روغنگيري عصارخانه قرار ميدادند.
راهنماي موزهي عصارخانه بيان كرد: ظرف حصيري از الياف درخت خرما توسط كارگران عصارخانه بافته ميشد و در زبان محلي به «كَپي» معروف بود. وقتي حدود 30 ظرف حصيري پر از خمير «كپي» روي هم در چاه روغنگيري چيده ميشدند، با وارد كردن فشار از طريق چوب، قدري ظرفهاي حصيري بههم فشردهتر ميشدند. سپس يكي از كارگران عصارخانه با پريدن و پايين كشيدن چوبي كه مانند اهرم عمل ميكرد، سبب ميشد، فشاري معادل 240 تن توسط دستگاه روغنكشي به ظرفهاي حصيري درون چاه وارد شود.
ياري توضيح داد: حدود 12 ساعت اين فشار روي ظرفها باقي ميماند تا روغن دانههايي كه آسياب و خمير شده بودند، بهطور كامل خارج شود و از طريق جوي كوچك كه در ته چاه تعبيه شده بود، به خمرهاي وارد ميشد كه در چاه قرار داشت. بعد از عمل روغنگيري، يكي از كارگران پيالهي روغن جمعشده در خمره را خارج ميكرد و در ظرفهاي مخصوص براي حمل ميريخت.
اين راهنماي موزه افزود: از زمان ورود دانههاي روغني به عصارخانه تا زمان گرفته شدن روغن، حدود 15 ساعت زمان نياز بود. دو تا سه ساعت وقت صرف آسياب كردن دانهها ميشد و خمير 12 ساعت زير فشار قرار ميگرفت تا روغن آن خارج شود. آنچه بعد از عمل روغنگيري از چاه خارج ميشد، «گنجاله» بود كه در تابستان بهعنوان كود براي مزارع صيفي و در زمستان بهعنوان خوراك دام مورد استفاده قرار ميگرفت.
عصارخانهي حمام شيخ دو سنگ آسياب و دو دستگاه روغنكشي دارد كه يكي از دستگاهها در سال 1360 برقي شد و دستگاه روغنكشي ديگر هنوز بهصوررت دستي است. امروز چند لامپ كوچك فضاي عصارخانه را روشن كردهاند، اما تا پيش از سال 1360 نور عصارخانه فقط از طريق روزنههاي موجود در سقف و چراغهايي تأمين ميشد كه با روغن تهيهشده در عصارخانه ميسوختند. اين عصارخانه دو سنگ آسياب داشت كه يكي از آنها براي آسياب كردن گندم مورد استفاده قرار ميگرفت، آسيابي كه امروزه خراب شده است و ديگر اثري از آن باقي نيست.
روش گرم كردن فضاي عصارخانه در زمستان، يكي از نكات جالب دربارهي اين بناي تاريخي است. در گوشهاي از عصارخانه، تنوري قرار داشت كه شب بعد از تمام شدن كار، آن را روشن ميكردند و روي تنور را با اليافي به نام «دوري» ميپوشاندند. اين كار سبب ميشد، آتش درون تنور تا صبح روشن بماند و حرارت ايجادشده در طول شب سبب گرم شدن فضاي عصارخانه شود. البته دود ناشي از تنور سبب شده است، در و ديوار عصارخانه كاملا سياه و دوداندود باشند. در تابستان هم بهدليل قرار گرفتن عصارخانه در زير زمين، فضاي آن خنك و مطلوب بوده است.
هرچند امروزه ديگر در كوچهي جمالهي اصفهان بوي عطر روغنكشي از عصارخانهي حمام شيخ نميآيد، اما اين مجموعه مانند سالهاي گذشته باز است تا ميزبان گردشگراني باشد كه تمايل دارند، چند ساعتي را در فضايي قديمي در شهر اصفهان بگذرانند.
http://www.hamshahrionline.ir/News/?id=106535
